De ECB moet ingrijpen en dat zal niet leiden tot inflatie

De ECB moet ingrijpen en dat zal niet leiden tot inflatie

Door Ronald Plasterk op 2 december 2011 Delen  

Nu er serieus over
een rol van
de Europese Centrale Bank in het stoppen van de eurocrisis
wordt gedacht,
hoor je geregeld dat de hyperinflatie Duitsland in de jaren dertig in diepe
ellende, massawerkeloosheid en nazisme stortte. Dat is historisch niet juist,
betoog ik vrijdag op de opiniepagina van NRC Handelsblad.

De hyperinflatie van 1923 was inderdaad rampzalig en kostte veel mensen hun
vermogen. Zonder die hyperinflatie was ik persoonlijk rijk geweest. Mijn
overgrootvader Koch was eigenaar van een grote fabriek. Hij had vier dochters.
De oudste twee kregen een grote bruidschat mee, maar toen mijn oma, de jongste
zuster Koch, in Berlijn met mijn opa Plasterk trouwde, was het vermogen op. Hun
huwelijk startte niettemin in de bloeiperiode die Duitsland doormaakte na 1923.

Wie het niet gelooft, omdat je op de televisie altijd het omgekeerd hoort,
googelt op ‘de Gouden Jaren Berlijn’. Van 1923 tot begin jaren dertig ging het
fantastisch! Von Hindenburg was president. Het waren de roaring twenties.
Bertolt Brecht, Bauhaus, Metropolis – Duitsland was de plaats om te zijn. Veel
later, na de Wall Street-crash, was het Verenigd Koninkrijk zo verstandig om het
monetaire instrument te gebruiken. Duitsland deed dit niet, met zijn herinnering
aan 1923. Hierdoor kwam het Verenigd Koninkrijk de nasleep van de crash redelijk
door, terwijl in Duitsland in die periode, dus bijna tien jaar na de
hyperinflatie van 1923, massawerkloosheid ontstond. Als je een simpel verband
wilt leggen tussen economie en fascisme – altijd riskant – was het dus de afkeer
van monetair financieren die het grote kwaad deed.

Mijn grootvader was chirurg. We hebben nog een mooi portret van Dr. Hans
Plasterk, fier in zijn Pruisische uniform, met het IJzeren Kruis opgespeld. Die
kreeg hij voor zijn betoonde moed als frontarts in het Duitse leger in de Eerste
Wereldoorlog.

Het eerste motto voor de frontarts is: stop het bloeden! Dit motto zou ook
moeten gelden voor de eurozone. Het onzegbare wordt besproken: een uiteenvallen
van de eurozone. Dit zou gepaard gaan met een grote recessie, die ons continent
ver kan terugwerpen. Niemand kan dergelijke chaotische gebeurtenissen exact
doorrekenen, maar je moet rekening houden met een bruto binnenlands product dat
10 tot 20 procent lager komt te liggen. Om dit ‘eurogeddon’ te voorkomen, moet
eerst het bloeden worden gestopt. We zijn langzamerhand door de opties heen.

Het had kunnen worden gestopt als eerder een oplossing voor Griekenland was
gevonden. Dat is nu te laat. De crisis heeft Italië, Spanje en zelfs België en
Frankrijk bereikt. Inmiddels is de rente op Duitsland hoger dan die op het
Verenigd Koninkrijk, hoewel Duitsland minder staatsschuld en tekorten kent. Dit
is een klassiek geval van besmettelijkheid. Het zal ooit verschijnen in alle
schoolboekjes.

De optie van een zeer krachtig noodfonds, dat parmantig wordt vergeleken met
een groot schietwapen vergeleken, bleek politiek onhaalbaar. Dan resteert de
optie van de centrale bank. Ondanks verzet heeft de ECB tot dusverre gelukkig
het ergste bloeden gestopt, door staatspapier uit de risicolanden te kopen.

Dit tijdelijke stoppen van het bloeden geeft pas vertrouwen als er zekerheid
is dat het permanent is. Dit is weer zo’n zelfversterkend effect – als de
markten geloven dat de ECB bereid is onbeperkt op te kopen, kan de rente
onmiddellijk dalen tot normale proporties, zijn Italië en Spanje weer net zo
solvabel als twee jaar geleden en hoeft de ECB helemaal niet massaal op te
kopen. Als de ECB, omgekeerd, duidelijk maakt niet pal voor de eurozone te
zullen staan, is de rest van de wereld gek als ze hier obligaties koopt en wordt
de druk op de ECB steeds groter.

Als de ECB bereid zou zijn te kopen, betekent dit dan dat ‘de geldpersen
aangaan’ en dat er inflatie komt? Nee, dat niet.

Ten eerste neemt gelijktijdig de geldhoeveelheid af als private partijen door
de recessie minder uitlenen en banken minder kredieten geven aan bedrijven en
particulieren. En ook al groeit de geldhoeveelheid – zolang er productiemiddelen
onbenut zijn, zal deze toename van de geldhoeveelheid niet leiden tot
prijsstijgingen. De jeugdwerkloosheid in Spanje is 48 procent. Voldoende
productiemiddelen zijn onbenut.

Er zijn twee grote beperkingen. Allereest moet na afloop van de crisis de
verleiding worden weerstaan om door te gaan met monetair financieren, als
alternatief voor het heffen van belasting, het matigen van lonen en
overheidsuitgaven. Dat veroorzaakt dan natuurlijk wel inflatie.

Bovendien dreigt een moral hazard. Zullen de Italianen bereid zijn
hun belastingen te betalen als ze weten dat ze goedkoop kunnen lenen bij de ECB?
Hoe voorkom je dat slecht gedrag wordt beloond?

Dit zijn serieuze beperkingen, maar hoe dan ook geldt het motto van de
frontarts: eerst het bloeden stoppen! En tegelijkertijd besluiten alles te doen
om nieuwe verwondingen te voorkomen. In dit geval betekent dit dat de ECB moet
dienen als volledig vangnet voor het steunfonds. De ECB kan zelf geen
voorwaarden stellen aan leningen. Het steunfonds kan dit wel. De trojka van
Internationaal Monetair Fonds, ECB en Europese Commissie moet op korte termijn
een dirigistische rol krijgen.

Voor de middellange termijn moet Europa de bevoegdheden krijgen voor toezicht
op begroting en staatsschuld. Dit mag je een begrotingsunie noemen, mits
duidelijk is dat Europa zich niet bemoeit met de invulling van de economie – dus
met pensioenen, ontslagrecht, loonvorming et cetera – in landen die de zaken op
orde hebben, zoals Nederland.

Tegelijk moeten uitwassen van de financiële markten Europees worden
aangepakt. Stop met bonussen voor bankiers, demp flitskapitaal met een
transactietaks, scheid investeringsbankieren en klantenbankieren van elkaar en
streef naar een socialer en duurzaam Europa.

Tegen de tijd dat alle eurolanden hun staatsschuld tot onder de 60 procent
hebben teruggebracht, is het een goed idee om een gemeenschappelijke
kapitaalmarkt te scheppen (eurobonds). Dan kan het totale renteniveau verder
dalen, door de massale liquiditeit.

We hebben geen maanden meer. Als dan de rentes niet omlaag zijn, valt Italië,
gevolgd door Spanje en Frankrijk. Dan valt Europa uiteen.

In de architectuur van de eurozone zijn destijds grote fouten gemaakt, maar
het domste zou zijn om Frits Bolkestein (VVD), die in alle hoedanigheden – als
eurocommissaris, bewindspersoon en Kamerlid – medeverantwoordelijk was voor de
vorige fouten, te volgen in wat opnieuw een kolossale blunder zou zijn: het
uiteen laten vallen van de eurozone.

Een verbonden samenleving

Eerlijke spelregels zijn nodig. Zodat grote bedrijven netjes belasting betalen, net als de bakker op de hoek. Zodat we uitbuiting van werknemers aanpakken. En zodat we minder schreeuwen en beter naar elkaar luisteren.

Lees ons verkiezingsprogramma