Sovjet-fantoompijn

Sovjet-fantoompijn

Door Frans Timmermans op 20 oktober 2011 Delen  

Het
bezoek
van premier Rutte aan Rusland
is veel meer dan een handelsmissie, betoog ik
vandaag op de opiniepagina van de Volkskrant.

De Volkskrant, Opinie & Debat, 20 oktober 2011.

Premier Rutte bezoekt deze week Rusland, twintig jaar nadat de Sovjet-Unie
uit elkaar viel. Onbedoeld maakte Boris Jeltsin toen een einde aan dat
staatsverband, terwijl hij wilde afrekenen met de Sovjet- bestuurslaag die hem
had dwarsgezeten en die in augustus 1991 een coup pleegde. Er volgden jaren van
politieke en economische chaos, een tweede staatsgreep in 1993 en twee bloedige
oorlogen in Tsjetsjenië, maar de machtsovername door Vladimir Poetin en de
explosie van de olie- en gasinkomsten zouden zorgen voor stabiliteit.

Poetin heeft zijn macht gebruikt om de FSB, de opvolger van de KGB, tot spil
te maken van de Russische politiek, de economie en uiteindelijk de gehele
samenleving. Dat is niet alleen een bewuste keuze van Poetin, het is ook een
logisch vervolg van Sovjet-fantoompijn. In de KGB zaten altijd de ‘best and
brightest’. Daarom wisten deze mensen ook als eersten te profiteren van de
overgang naar de zogenaamde markteconomie, die inmiddels verworden is tot een
olie- en gas- oligarchie naar Saoedisch model.

Daarvoor en sindsdien waren er slechts twee manieren om aan valuta te komen:
via buitenlandse partners en via de georganiseerde misdaad. Van beide
mogelijkheden is massaal gebruik gemaakt. Tijdens de chaotische Jeltsin-jaren is
zo een situatie ontstaan waarbij onder- en bovenwereld geheel door elkaar zijn
gaan lopen en een vrij kleine groep handige lieden met een achtergrond in partij
of veiligheidsdienst greep kreeg op de privatisering.

Toen Jeltsin midden jaren negentig de verkiezingen dreigde te verliezen,
sloot hij een deal met een aantal van de grootste profiteurs van de
privatisering. Zij kregen de controle over miljarden aan te privatiseren
overheidsbezit in ruil voor de winst bij de presidentsverkiezingen. Het is
tijdens deze campagne dat de ontluikende persvrijheid een doodskus kreeg en de
zogenaamde oligarchen hun bij elkaar gestolen rijkdom politiek zijn gaan
gebruiken.

Dat is de erfenis die Poetin op zijn bordje kreeg. Ook hier lag weer een deal
aan ten grondslag. De Jeltsin- clan bewilligde in de machtsovergang in ruil voor
een politieke en justitiële ‘vrijgeleide’. Poetin zou Jeltsin uit de greep van
zijn tegenstanders en justitie houden, in ruil waarvoor Poetin de
veiligheidsdienst mocht inzetten om de macht van de voor hem potentieel
bedreigende oligarchen te breken. Jeltsin offerde zijn medestanders om zelf goed
weg te kunnen komen.

Poetin was vastbesloten niet in dezelfde afhankelijke situatie te komen als
zijn voorganger. Hij deed dit via de enige methode die hij kent: controle van de
veiligheidsdiensten. Zo is de Russische samenleving stukje bij beetje
overgenomen door de FSB. Zo is economische en politieke macht nog meer komen
samen te vallen dan onder Jeltsin. Hoe dit bouwwerk in stand te houden? Door
Poetin linksom of rechtsom aan de macht te houden.

Niet alleen met de interne ontwikkelingen is de Russische worsteling groot,
ook de relatie met de buren leidt steeds weer tot problemen en spanningen.
Tweehonderd jaar strijd, overheersing, bloedvergieten en ook een typisch
koloniaal superioriteitsgevoel spelen daarbij een rol. Rusland en de voormalige
koloniën leiden ook hier aan Sovjet-fantoompijn. De formele onafhankelijkheid is
veel minder sterk dan de politieke, culturele, economische en sociale
afhankelijkheid die in eeuwen is gegroeid. Wie zich daaraan snel probeert te
onttrekken, loopt het risico van een confrontatie met Moskou of een deel van de
eigen bevolking. Alleen de Baltische staten worden nu als klassiek ‘buitenland’
gezien.

Uit een onderzoek van de Friedrich Ebert Stiftung blijkt dat slechts 10
procent van de Russen vindt dat zij nu beter af zijn dan twintig jaar geleden.
Hoewel 60 procent vindt dat de keuze voor democratie en markt terecht was, is
men ervan overtuigd dat het proces is vastgelopen. Poetin krijgt veel waardering
omdat hij die tendens had weten te keren en weer enige orde in de chaos heeft
gebracht. Maar het geduld van de mensen raakt op en men is steeds somberder over
de toekomst. Nergens krimpt de bevolking zo hard, er zijn jaarlijks bijna een
miljoen Russen minder. Nostalgie naar een verleden dat nooit zo fraai was, zelfs
nostalgie naar massamoordenaar Stalin, het is inmiddels aan de orde van de dag.

Premier Rutte bezoekt een land met zeer grote energievoorraden, een land dat
ervoor gekozen lijkt te hebben de door president Medvedev voorgespiegelde
transformatie naar een hightech-samenleving te laten schieten om
grondstoffenproducent te blijven. Niet omdat men daar meer economische waarde
uit denkt te halen, maar omdat ieder alternatief het risico in zich draagt van
politieke en maatschappelijke instabiliteit en vooral positieverlies van de
machthebbers.

De EU zal zich er definitief mee moeten verzoenen dat Rusland geen land in
transitie is naar een democratische rechtsstaat naar Europees model. Rusland zal
zijn eigen weg gaan en daarom zal de EU dat ook moeten doen, met realisme en met
de wens bij te dragen aan het voorkomen van instabiliteit.

De Russische energievoorraden zijn van strategisch belang voor de EU, en de
EU als klant is van strategisch belang voor Rusland. De EU zal ervoor moeten
zorgen dat die relatie niet uitmondt in eenzijdige afhankelijkheid, want dan
staat er voor de lidstaten meer op het spel dan duurder gas.

Positief is dat de jongste generatie Russen nauwelijks last heeft van
Sovjet-fantoompijn. Dat biedt perspectief, mits zij ook minder somber over de
toekomst worden. Daarom moet de EU blijven streven naar betere economische
samenwerking, meer openheid over en weer, meer uitwisseling, met name van
studenten, jonge wetenschappers en ondernemers. In dat licht bezien, is de
missie van premier Rutte veel meer dan een handelsmissie.