Bosblog: Toespraak bij aanbieding miljoenennota

Bosblog: Toespraak bij aanbieding miljoenennota

Door Wouter Bos op 15 september 2009 Delen  

Vanmiddag mocht ik de miljoenennota presenteren. In de toespraak bij de
aanbieding niet alleen aandacht voor de vraag hoe we met elkaar op een solidaire
manier de crisis door komen, maar ook aan de vraag hoe Nederland er na de crisis
uit komt te zien.

 Hieronder de volledige tekst.

(gesproken woord geldt)

Vandaag is het 15 september 2009. Exact één jaar na 15 september 2008.
Op de dag af één jaar nadat een bank die niet om kon vallen, Lehman Brothers in
de Verenigde Staten van Amerika, toch om bleek te kunnen vallen.

Tussen die 15e september en deze 15e september is de wereldeconomie in een
achtbaan van onvoorspelde en onvoorspelbare heftigheid terechtgekomen.

Niet alleen raakten overal ter wereld banken en verzekeraars door eigen
roekeloos gedrag in de problemen, dat gold helaas ook voor vele ondernemingen en
bedrijfjes die part noch deel hadden aan het ontstaan van deze crisis.

Niet alleen kwamen er overal ter wereld duizenden bankiers en financiële
wonderkinderen op straat te staan, dat gold helaas ook voor gezinnen die hun
hypotheek niet meer konden betalen, werknemers die hun baan kwijt raakten en
ondernemers die hun persoonlijke geïnvesteerde vermogens als sneeuw voor de zon
zagen verdwijnen.

Er vielen niet slechts talloze individuele dromen, plannen en ambities van
vele hardwerkende mensen aan gruzelementen, maar vooral die ene grote naïeve
kapitalistische droom waarin markten als vanzelf goed doen, waarin overheden
niets te bieden hebben en waarin geld vooral moet rollen, maakt niet uit
hoeveel, maakt niet uit waarnaartoe.

Mevrouw de Voorzitter,

Velen van ons zullen ooit onze kinderen en kleinkinderen kunnen vertellen dat
we tussen 2007 en 2010 unieke tijden en gebeurtenissen meemaakten die we nog
nooit hadden meegemaakt en die we daarna ook nooit meer meemaakten.

Ik hoop dat ze dat laatste vooral ook kunnen zeggen omdat ze kunnen laten
zien dat deze generatie politici lessen trok uit de crisis, zich voornam dit
nooit meer te laten gebeuren en de rug ook recht hield toen de druk verflauwde,
het grote geld weer lonkte en de neiging om terug te vallen in oude praktijken
weer toenam.

Dat we in staat zijn om lessen te leren uit een crisis hebben we overigens
ook deze jaren al bewezen. Hoe anders hebben regeringen in de hele wereld op
deze crisis gereageerd dan op de crisis in de jaren ’30 van de vorige eeuw.

Toen verergerde het overheidsoptreden de crisis, toen werd er tijdens de
crisisjaren bezuinigd, toen betekende werkloosheid bijna meteen armoede, toen
werkten regeringen nauwelijks met elkaar samen.

Nu stimuleren overheden de economie om sneller uit de crisis te raken, nu
hebben we goede stelsels van sociale zekerheid zodat werklozen niet tot de
bedelstaf zijn veroordeeld, nu werken regeringen overal ter wereld met elkaar
samen.

Met als gevolg dat als we vandaag de dag lezen en horen over voorzichtige
tekenen van herstel, we ons moeten bedenken dat dit komt omdat de financiële
sector, de sector die overheidsoptreden meer dan wie dan ook verafschuwde, door
diezelfde overheid gered is.

En dat de politiek overal ter wereld deed waarvoor ze zo ongeveer is
opgericht: het algemeen belang voorop stellen, markten corrigeren en kwetsbare
mensen beschermen.

Zo ook in Nederland.
We nationaliseerden banken, kwamen op voor spaarders en garandeerden
spaartegoeden.
We houden de werkloosheidsuitkeringen op peil ondanks de toenemende
werkloosheid.
We bezuinigen niet ondanks de teruglopende belastinginkomsten.
En we besteden miljarden extra aan het bestrijden van de jeugdwerkloosheid, het
bouwen en renoveren van scholen, woningen en verpleeghuizen, het investeren in
duurzame energie en het verlagen van belasting- en regeldruk.

Met als resultaat dat mensen hun koopkracht redelijk op peil kunnen houden,
dat we een nog grotere stijging van de werkloosheid weten te voorkomen en dat
bedrijven in staat gesteld worden zo snel als enigszins mogelijk weer aan te
haken bij de groei van de economie.

Mevrouw de Voorzitter,

Overal ter wereld hebben regeringen dus geleerd van vorige crises en worden
die lessen nu toegepast.
Maar wie terugkijkt op andere grote crises kan nog meer leren.

Bijvoorbeeld dat in tijden van crisis de werkloosheid in twee, drie jaar tijd
enorm kan stijgen en dat het helaas zo is dat het veel langer gaat duren voor
die werkloosheid weer omlaag komt.

Zelfs als de economie na de crisis net zo hard stijgt als voor de crisis.

En ook dat in tijden van crisis de situatie in de schatkist in twee, drie
jaar tijd met 40 à 50 miljard kan omslaan van een jaarlijks overschot naar een
jaarlijks tekort, en dat het helaas zo is dat het veel langer gaat duren voor
dat tekort weer omslaat in een overschot.

Zelfs als de economie na de crisis net zo hard stijgt als voor de crisis.

De harde waarheid is dat Nederland aan het eind van de crisis armer is dan
voor de crisis en dat ook wij, net als dat in elke huiskamer in Nederland
gebeurt als er minder verdiend wordt, dat ook wij de tering naar de nering
moeten zetten.

In de Miljoenennota van dit jaar besteden we daarom niet alleen aandacht aan
de vraag hoe we met elkaar op een solidaire manier de crisis door komen maar ook
aan de vraag hoe Nederland er na de crisis uit komt te zien, welke uitdagingen
er dan op ons liggen te wachten en hoe we draagvlak creëren voor de moeilijke
keuzes en de pijnlijke gevolgen die dan aan de orde zijn.
Want moeilijk zal het zijn.

Eén van de redenen waarom de gevolgen van de crisis voor heel veel mensen tot
nu toe beperkt zijn gebleven, is gelegen in het feit dat de klappen zijn
opgevangen door de schatkist. De extra investeringen, de extra
werkloosheidsuitkeringen, het niet bezuinigen ondanks teruglopende
belastinginkomsten, voor veel mensen was en is het goed nieuws.

Voor de schatkist niet.

De rekening die nu wordt opgebouwd zal op enig moment betaald moeten worden.

Alles afwentelen op mensen die nu werken of pensioneren zou niet eerlijk zijn.
Alles doorschuiven naar onze kinderen en kleinkinderen evenmin.
Maar de vraag wie de rekening dan wel betaalt zal nog vele jaren in het
Nederlandse politieke debat centraal staan.

Het is daarbij onontkoombaar om van iedereen een bijdrage te vragen.
Wij realiseren ons meer dan wie ook dat we dat alleen kunnen en mogen vragen als
we laten zien dat we tegelijkertijd de praktijken in de financiële sector die
tot deze crisis hebben geleid, aanpakken en beëindigen.

In dat licht is het zonder meer prettig dat Nederland inmiddels
internationaal koploper is bij het aanpakken van bonussen en excessieve
beloningen.
Maar een reden tot tevredenheid en rustig achterover zitten is het niet.
Daarvoor zien we helaas in te veel landen in de financiële sector alle trekken
van het oude, failliete op ongebreidelde hebzucht gebaseerde systeem terug
komen. En die tijd, mevrouw de voorzitter, komt wat ons betreft nooit meer
terug.

Mevrouw de Voorzitter,

Voor het komende jaar, als iedereen in zijn of haar koopkracht iets van de
crisis gaat voelen, is het ons gelukt de sterkste schouders de zwaarste lasten
te laten voelen.
En ook de komende jaren zal dat ons uitgangspunt zijn.

Maar bij het verder vooruit kijken zullen er veel grotere vragen gaan spelen.

Wij hebben er daarbij bewust voor gekozen om het crisisjaar 2010 te gebruiken
voor een breed maatschappelijk en politiek debat over de keuzes die aan de orde
zijn.
Omdat we het belangrijk vinden dat die keuzes niet slechts hier in den Haag
gemaakt worden maar mee-gemaakt worden door zoveel mogelijk mensen in het land.

Al die mensen weten dat de rekening ergens een keer betaald moeten worden.
Iedereen begrijpt dat we de komende jaren fors zuiniger aan moeten doen.
En allemaal zijn we onverminderd ambitieus bij het streven naar de duurzaamste
economie, het beste onderwijs, de innovatiefste ondernemers, de veiligste buurt,
excellente zorg en ga zo maar door.

Meer dan ooit zal het de komende jaren dus gaan om fundamentele keuzes.
Niet hoe je alles een beetje minder doet zonder echte keuzes te maken, hoe je
even 20 procent minder wegen bouwt of jachtvliegtuigen koopt, hoe je voor 20
procent een begroting kort, een subsidie vermindert of een uitkering verlaagt,
hoe je overal en nergens ditjes en datjes bij elkaar harkt en sprokkelt.
Ik zou haast zeggen: dat kan iedereen.

Nee, deze crisis en vooral deze uitdaging biedt de mogelijkheid om echt
fundamenteel te heroverwegen waar de overheid zich wel en niet mee bezig moet
houden, of elke belastingeuro even goed wordt besteed, of een fundamenteel
andere organisatie van beleid, overheid en markt geen zicht biedt op een veel
effectievere en doelmatiger overheid.

Dan gaat het dus al lang niet meer over de kaasschaaf hier en de kaasschaaf
daar maar over de miljarden die rond gaan op de woningmarkt zonder dat het
duidelijk is welk effect ze hebben; over de vraag hoe zinvol het is
vredesoperaties, ontwikkelingssamenwerking en internationaal klimaatbeleid zo
streng gescheiden te behandelen; over de vraag of we werkelijk soms wel acht
bestuurslagen en zestien departementen in dit land nodig hebben die zich ergens
mee bemoeien of dat het misschien ook wel met wat minder kan.

De crisis biedt kortom ook kansen voor herontwerp, kansen om in beweging te
brengen wat al veel te lang vastgeroest zat, kansen om ook met minder middelen
Nederland in 2020 nog steeds slimmer, socialer, schoner, solide en solidair te
doen zijn.

Mevrouw de Voorzitter,

Bij dit alles moeten we ons goed realiseren dat de financiële crisis maar één
van de crises is die de wereld op dit moment teistert.
En in een aantal opzichten ook niet de ergste.
Van een beurscrisis –ook dat is een les uit het verleden– weten we één ding
zeker: het houdt een keer op, er wordt een keer een bodem geraakt en daarna gaat
het weer omhoog.

Voor de klimaatcrisis en de wereldvoedselcrisis is dat helaas niet het geval.

Daar geldt, hoe langer het duurt, hoe erger het wordt.
En ook het verschil in daadkracht en actiebereidheid is schrijnend voor wie de
miljarden vergelijkt die in ongelooflijk korte tijd beschikbaar werden gemaakt
om de financiële crisis te bestrijden en wie tegelijkertijd ziet hoe moeizaam de
wereld in staat is te besluiten tot een schoner klimaat of eerlijker
wereldhandelsverhoudingen.

We zijn het dan ook aan onszelf en aan vele anderen verplicht ons ook op het
internationale toneel onverminderd ambitieus te tonen, onze verantwoordelijkheid
te nemen, ons in te spannen voor een succesvolle klimaatconferentie in
Kopenhagen en een snelle afronding van de Doha-wereldhandelsbesprekingen.

En ons tegelijkertijd te bedenken dat hoe sneller we onze eigen economie weer
op orde hebben, hoe sneller we de werkloosheid weer omlaag hebben en hoe sneller
we de schatkist weer gevuld hebben, hoe sneller we ook weer in staat zijn om bij
het oplossen van al die andere grote wereldproblemen voortvarend onze bijdrage
te leveren.

Voorzitter, dat is geen gemakkelijk perspectief maar wel een uitdagende
gedachte.
Ik zie er naar uit om dat debat hier de komende jaren met u allen te voeren.
Maar bied u eerst, daartoe gemachtigd door de Koningin, in alle nederigheid de
ontwerpbegroting voor het volgende jaar aan.

Dank u wel.