Groepsdenken en mensdenken

De hardste botsing in de politiek is die tussen 'groepsdenkers' en 'mensdenkers', betoogt filmmaker en PvdA’er Eddy Terstall in een column. ‘Wanneer de mensdenkers de mouwen opstropen en op hun sociaal-democratische strepen gaan staan, in de partij en daar buiten, in Den Haag en in de gemeenten, dan is de sociaal-democratie in Nederland nog lang niet verloren.’

‘Het botst in de Nederlandse maatschappij. Het botst in Den Haag. Een beetje botst links met rechts. Dat botst zoals het altijd al botste. Over ditjes en datjes en zusjes en zo'tjes. Vooral over rekensommetjes. Dingen waarin er een gulden middenweg bestaat. Maar meer, harder en beslissender botst het tussen twee manieren over hoe je tegen mens en maatschappij aan kijkt. Daar waar het niet in de eerste plaatst centjes betreft. De hardste botsing is die tussen het zogenoemde mensdenken en het groepsdenken. Dachten we dat mens zich bevrijd had uit het keurslijf van de gemeenschap. Dachten wij dat onze individualiteit buiten schot was van de knellende banden van wij en het zij. Niets is minder waar. We moeten het gewoon weer opnieuw bevechten. De groepsdenkers winnen terrein terug. Plat gezegd en kort door de bocht, maar in naam van de helderheid de volgende onderverdeling:

De groepsdenker vinden we bij de SP, de PVV en bij díe gelovigen die vinden dat religie geen persoonlijke belijdenis is, maar een aangeboren opgeplakte en onafschudbare identiteit. Mensdenkers gaan van de mens uit. Van zijn of haar rechten en plichten. Van zijn of haar uniciteit, van de intrinsieke waarde van de mens. De zelfstandig denkende mens, die zelfgekozen banden van solidariteit met andere individuen aan kan gaan.

De groep partijen waar ideologisch de mensdenkers zich het meeste thuis zouden moeten voelen loopt van Groen Links, via de PvdA en D66 naar de VVD. De sociaal-democratie is een belangrijke pijler van het mensdenken, net zoals het liberalisme dat is. Humanisten, feministen, allerhande vrije geesten en díe gelovigen die geloof als privé-aangelegenheid zien, die vormen samen de club mensdenkers. Een club die in Erasmus en Spinoza vroege en richtinggevende leden had in het kikkerland.

Is de PvdA daarin dan zo anders dan de SP? Ja, hoewel we met de SP veel raakpunten hebben waar het gaat over sociale rechtvaardigheid, daar staan GroenLinks en de PvdA in de groeps- of mensdenkbotsing dichter bij de liberalen.

Een socialist wil groepen mensen emanciperen met veel overheidsingrijpen. Een liberaal wil dat een individu emancipeert met weinig of geen overheidsrol. Een sociaal-democraat wil het individu emanciperen met net genoeg overheidsingrijpen. Net als bij de liberalen gaat het ons om de mens. Niet om de groep. Een sociaal-democraat zal zich ongemakkelijk voelen bij de term allochtoon. Een echte sociaal-democraat komt in het verweer wanneer men stelt dat een religieuze mening meer waard is dan een seculiere.

In Eberhard van der Laan hebben we weer een echte sociaal-democraat die het groepsdenken van Wilders en van de verstokte politiek correcte betuttelaars kan en wil confronteren. Een minister die mensen niet onderverdeelt op huidskleur of op welke religie hun ouders hebben. Maar ook iemand die religie weer terug wil krijgen waar het hoort: in het gebedshuis. Een minister die niet wil dat religie de seculiere werkelijkheid wil veranderen.

’Een winkel die zondags open is, komt uw kerk niet binnen. Een wandschildering van een naakte persoon is niet meer dan een plaatje op uw netvlies. Hand in hand wandelende homoseksuelen zijn niet meer dan twee medeburgers die genegenheid koesteren voor elkaar.' Maar ook een minister die zegt; er wordt niet gediscrimineerd op ras of geslacht. Geen speciale plaatsen in het theater voor vrouwen of zwarten. Zo denkt en redeneert de sociaal-democraat Van der Laan.

In Mohammed Mohandis hebben we een JS-voorzitter die zelf wil bepalen wat hij wel en niet gelooft. Een jonge PvdA'er die streeft naar een kleurenblinde en rücksichtslos feministische PvdA. Een PvdA die het patriarchaat weer als vanouds confronteert, onafhankelijk van de vraag of het seksisme uit religieuze of seculiere hoek komt. Een PvdA’er die het op neemt voor persoonlijke vrijheid. Voor keuzevrijheid. Gewetensvrijheid. Dat doet de mensdenker Mohandis.

Met Sharon Dijksma hebben we een staatssecretaris die niets moet hebben van maatschappijvijandige indoctrinatie op religieuze scholen. Die optreedt wanneer jonge kinderen sekse-apartheid of de minderwaardigheid van andersgelovigen wordt bijgebracht. Die zegt dat geloven een recht is maar nooit een plicht en die vindt dat Nederlandse kinderen dat op alle scholen moeten horen. Dat de daar aan tegenovergestelde boodschap moet worden bestreden. Dijksma is door die opstelling een mensdenker. Een sociaal-democraat.

Er blinken her en der weer sociaal-democratische sterretjes bij de Pvda. In Den Haag en lokaal. Steeds meer sociaal-democraten tonen zich weer echte progressieven die de moderniteit willen dienen en het reactionaire bestrijden.  En er zijn er steeds meer. JS’ers, zoals Arne Mosselman. Lokale raadsleden als Fouad el Hadji, Mary Dijkshoorn en Michiel Mulder. Mondige en onvermoeibare opiniemakers als Marcel Duyvestijn van de vrijzinnige PvdA-website liefdevollid.nl en niet te vergeten René Cuperus.

Er zijn veel, veel meer van dat soort PvdA’ers. We zien ze in de afdelingen, ze discussiëren mee op de fora of ze mailen ons. Wanneer die mensdenkers zich gaan roeren dan hebben de groepsdenkers een kwaaie aan hen. Wanneer die mensdenkers de mouwen opstropen en op hun sociaal-democratische strepen gaan staan, in de partij en daar buiten, in Den Haag en in de gemeenten, dan is de sociaal-democratie in Nederland nog lang niet verloren.’

Eddy Terstall

Beste Eddy, in hoeverre is het mogelijk om in Nederland authentiek te zijn en ons vrij te bewegen en ontwikkelen? Wat doet de PvdA voor deze mensen? Noem eens concrete voorbeelden. In plaats van een staatssecretaris die tegen indroctinatie is. Daar zijn er wel meer op tegen, maar wat wordt er concreet aan gedaan? Het woord optreden heeft voor mij geen betekenis meer. Als individu, als anders denkend individu sta je er alleen voor. Zouden wij mensdenkers, wij andersdenkenden niet iets kunnen leren van de groepsdenkers? Moet de Pvda niet is een keuze maken wat ze nou eigenlijk precies willen. In plaats van op de tenen te lopen en niemand willen kwetsen. Laten we dat met zijn allen is wel doen. Laten we is afstand nemen van de kerk zonder afstand te nemen van de gelovige. Zouden we hier niet eens een duidelijk standpunt over in moeten nemen. Mensen in het land weten niet waar de PvdA voor staat. We leven in een wereld waar duidelijke taal gesproken moet worden door woordvoerders zoals jij, maar zou het niet zo moeten zijn dat de leiders van de partij duidelijk taal moeten gaan spreken?

Sympathiek stuk van Eddy Terstall. Jammer dat hij vervalt in de welhaast klassieke tegenstelling van individu versus collectief. En in de fictie dat de PvdA het individu nogal veronachtzaamt, in tegenstelling tot de VVD. Maar oude socialisten zeiden het al: het individu kan niet tot ontplooiing komen zonder een bloeiende samenleving. En andersom: een bloeiende samenleving kan niet bestaan zonder ruimte voor individuen om hun talenten te ontplooien. Dat vindt de PvdA ook vandaag de dag toch nog steeds ? Laten wij mensen svp niet in categorieen gaan indelen, dat gebeurt al veel te veel. However, ik ben blij met Terstalls pleidooi voor pittige discussie, zowel in als buiten de partij. Tegenspraak brengt ons verder !Essentieel is de vraag die we ons kunnen stellen: in hoeverre kan/wil de PvdA nog een brede volkspartij zijn, een behartiger van belangen van grote en steeds meer divers samengestelde groepen ? Eddy, wat vind je daar van ?

Beste Eddy, Als er op een column wordt gereageerd, betekent dat in ieder geval dat je mensen aan het denken hebt gezet over het onderwerp dat je bespreekbaar wilt maken. Wat mij betreft ben je daar in geslaagd. Ik begrijp - verbeter me als ik het mis heb - dat je de uniciteit van de individuele mens en de unieke omstandigheden waarin ieder mens verkeert, ziet als een uitgangspunt voor het bedrijven politiek. Dat is een legitiem standpunt. Nog los van de voordelen die dit kan bieden voor de ontwikkeling van onze unieke persoonlijkheden. Ik neem ook aan - nogmaals, verbeter me als ik het mis heb - dat je jezelf onder de 'mensdenkers' schaart en niet onder de 'groepsdenkers'. Daarom verbaast het mij dat je als mensdenker de mensheid op voorhand in twee groepen verdeelt: er zijn mensdenkers en er zijn groepsdenkers. Basta. Dus eigenlijk ben je toch een groepsdenker. Vriendelijke groet, Henk Tukkers

Eddy ziet in de politiek een scherpe scheidslijn tussen ‘groepsdenkers’ en ‘mensdenkers’ zoals hij het noemt. En natuurlijk is die scheidslijn een realiteit. Lange tijd heeft de sociaaldemocratie dan ook haar best gedaan om het zo ver te krijgen dat mensen hun eigen persoonlijke keuzes in het leven zouden kunnen maken. Mensen moesten niet meer een keuze opgelegd krijgen door hun echtgenoot, door de kerk, door het milieu waaruit ze afkomstig waren, of waardoor dan ook. Eigen keuzes maken, daar ging het om. En dat noemen we emancipatie. Inhoudelijk ben ik het dus met het stuk van Eddy eens, maar met de strekking er van heb ik veel meer problemen. Eddy wil mij tussen de regels door een beetje doen geloven dat de sociaaldemocratie vrijwel hetzelfde is als het liberalisme. ’Net als bij de liberalen gaat het ons om de mens’, zegt hij. Eddy moet zo te zien ook niet veel hebben van overheidsingrijpen. Misschien moet de kennis van de geschiedenis op dit gebied van Eddy even worden opgefrist. De sociaaldemocratie heeft vanaf het begin van haar bestaan uitgebreid aandacht besteed aan de manier waarop de economie moest worden geordend. Daarover hebben sociaaldemocraten zich druk gemaakt omdat werknemers in een afhankelijke positie verkeerden door het werk dat ze moesten doen. Liberalen hebben hun uiterste best gedaan om die ongeëmancipeerde positie van werknemers te handhaven. De opvattingen van de sociaaldemocraten daarover in de loop van de geschiedenis zijn prima op een rijtje gezet door Bart Tromp in zijn ‘Het sociaaldemocratisch program.’ Om dezelfde reden sprak Joop den Uyl steeds over de spreiding van kennis, macht en inkomen. En over de overheid die een schild moest zijn voor de zwakken in de samenleving. Ook dat had alles te maken met de manier waarop economie en bedrijfsleven werden georganiseerd. Op het ogenblik worden deze elementen door onze partij erg genegeerd. Het liberale vrijheidsdenken in de economie brengt allerlei ongewenste situaties teweeg. Denk maar aan de bonus- en graaicultuur. Denk maar aan de huidige economische crisis die er het gevolg van is. Flink wat meer toezicht door de overheid was erg welkom geweest. Door dit hiaat in onze ideologische opvattingen verkeert de PvdA in ernstige moeilijkheden. Leden en kiezers zijn bij de vleet weggelopen. We moeten vrezen voor de toekomst van de partij. Bedenk tenslotte dit: In 1986 behaalde de PvdA nog 52 zetels in de kamer, in 2006 waren dat 33, en als de huidige peilingen realiteit worden 15. Zou er ook iets mis kunnen zijn met de koers van de PvdA Eddy?

Waar mogelijk menselijk denken, samenleven, samenwerken, samendoen, ook binnen onze partij. Dat schept geloofwaardigheid en ruggegraat voor de maatschappij.

Tja Eddy ik ben een mensdenker en voel mij veilig en geborgen bij de PvdA.